Patronka
Stefania Sempołowska, 1905, fot. Piotr Mecik/Forum
Stefania Sempołowska (1869 – 1944)
"Edukacja, pasja, wolność"
Stefania Sempołowska była nauczycielką, pisarką i działaczką społeczną. Walczyła o prawa dzieci i możliwość nauki dla wszystkich, niezależnie od ich pochodzenia czy zamożności. Pomagała także ludziom więzionym za poglądy i działalność polityczną.
Dzieciństwo i dom rodzinny
Stefania Aniela Sempołowska urodziła się 2 października 1869 roku w Poloniszu w powiecie kolskim. Jej rodzicami byli Stanisław i Maria z Potrzebowskich. Miała dwie siostry – Halinę i Stanisławę – oraz brata Franciszka. Po śmierci ojca i utracie rodzinnego majątku rodzina znalazła się w trudnej sytuacji. Pomogła jej babka Stefanii. Dziewczynka wychowywała się pod jej opieką, najprawdopodobniej we wsi Wyszki w powiecie jarocińskim. W domu uczono dzieci miłości do ojczyzny. Babka opowiadała o wydarzeniach Wiosny Ludów i powstaniu styczniowym. Jej wspomnienia miały duży wpływ na Stefanię. W 1878 roku matka przeprowadziła się z córkami do Warszawy, aby zdobyć zawód i utrzymać rodzinę.
Nauka w Warszawie
Po ukończeniu kursu zawodowego matka Stefanii otworzyła niewielką pracownię sztucznych kwiatów. W pobliżu znajdowała się szkoła dla dziewcząt prowadzona przez Jadwigę Papi, krewną rodziny. Stefania rozpoczęła tam naukę. Nauczyciele przekazywali uczennicom wiedzę, uczyli miłości do Polski i zachęcali do pomagania innym. W czasach zaborów część nauki musiała odbywać się w tajemnicy przed władzami. Stefania była pracowita i sumienna. Pomagała koleżankom, którym nauka sprawiała trudności. Jeszcze jako uczennica udzielała korepetycji, aby wspierać rodzinę. W Warszawie była również świadkiem przemocy wobec ludności żydowskiej. Wydarzenie to wpłynęło na jej późniejszy sprzeciw wobec krzywdzenia ludzi ze względu na ich pochodzenie lub religię.
Początki pracy nauczycielskiej
W 1884 roku Stefania ukończyła sześcioletnią naukę w szkole Jadwigi Papi. Pozostała w niej jako początkująca nauczycielka. Odeszła ze szkoły w 1886 roku. W 1887 roku zdała egzamin, który pozwalał jej pracować jako nauczycielka domowa, czyli uczyć dzieci w ich domach. Nadal zdobywała wiedzę. Uczęszczała na zajęcia Uniwersytetu Latającego – tajnej szkoły wyższej, w której mogły uczyć się także kobiety. W tamtych czasach wiele uczelni nie przyjmowało kobiet. Zajęcia odbywały się w prywatnych mieszkaniach. Często zmieniano ich miejsce, aby uniknąć wykrycia przez władze. Stąd wzięła się nazwa „Uniwersytet Latający”. Stefania pomagała organizować lekcje, szukała pomieszczeń i prowadziła dokumenty.
Fotografia słuchaczek z czasów powojennych – reprezentuje odrodzenie idei latającego uniwersytetu w PRL-u, gdzie zajęcia prowadzone były potajemnie, z nowym duchem oporu przeciw cenzurze
Działalność oświatowa i tajna szkoła
Stefania chciała, aby jak najwięcej osób mogło się uczyć. Współpracowała z organizacjami zajmującymi się edukacją. Pomagała nauczycielom zdobywać wiedzę i materiały potrzebne do prowadzenia lekcji. W 1891 roku uczestniczyła w spotkaniach poświęconych sprawom kobiet. W 1892 roku pojechała do Grodna na uroczystość ku czci pisarki Elizy Orzeszkowej. W 1894 roku, według części źródeł w 1895 roku, założyła w Warszawie tajną szkołę dla dziewcząt. Współpracowali z nią znani nauczyciele, m.in. Janusz Korczak, Antoni Bem i Teodora Męczkowska. Szkoła nie mogła wydawać państwowych świadectw, ale ceniono ją za ciekawe metody nauczania. Uczennice zachęcano do samodzielnego myślenia i działania na rzecz innych. Stefania uczyła geografii. Jej uczennice rysowały mapy, oglądały wyświetlane obrazy i uczestniczyły w wycieczkach. Dzięki temu poznawały świat przez obserwację i własne doświadczenia. Pomagała również ubogim uczniom i angażowała się w tworzenie bezpłatnych czytelni. W 1898 i 1899 roku zmarli jej bliscy przyjaciele: Józef Karol Potocki i Bolesław Hirszfeld. Był to dla niej trudny czas. W 1899 roku została członkinią zarządu Uniwersytetu Latającego, czyli grupy osób kierujących jego pracą. Na przełomie XIX i XX wieku uczestniczyła także w kursach dotyczących pszczelarstwa i ogrodnictwa. Pomagała tworzyć wypożyczalnię pomocy szkolnych, z której do 1901 roku korzystały polskie szkoły prywatne.
Widok gmachu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie – właśnie tam prowadzone były zajęcia laboratoryjne dla studentek Uniwersytetu Latającego, wśród nich Maria Skłodowska‑Curie.
Aresztowania i pobyt w Krakowie
Za swoją działalność Stefania była kilkakrotnie aresztowana przez władze rosyjskie. Polska znajdowała się wtedy pod zaborami, a Warszawa należała do części rządzonej przez Rosję. Władze nakazały jej opuścić Cesarstwo Rosyjskie. Stefania przeniosła się do Krakowa, który znajdował się w zaborze austriackim. Od jesieni 1903 roku pracowała tam jako nauczycielka geografii. Interesowała się warunkami nauki i rozmawiała z uczniami o ich problemach. Na podstawie tych rozmów przygotowała książkę „Niedola młodzieży w szkole galicyjskiej”.
Walka o polską szkołę
Latem 1905 roku Stefania wróciła do Warszawy bez zgody władz. Zaangażowała się w działalność Związku Nauczycieli Ludowych. 1 października 1905 roku współorganizowała zjazd nauczycieli w Pilaszkowie. Uczestnicy postanowili uczyć dzieci po polsku mimo zakazu władz rosyjskich. 8 grudnia 1905 roku przemawiała na dużym spotkaniu nauczycieli w Filharmonii Warszawskiej. Przekonywała, że szkoła powinna wychowywać ludzi samodzielnych, odpowiedzialnych i potrafiących korzystać z wolności. Uważała też, że uczniowie powinni mieć wpływ na życie szkoły. Wspólnie z adwokatem Stanisławem Patkiem organizowała obronę i pomoc dla więźniów politycznych – osób więzionych za poglądy lub działalność polityczną. W 1906 roku ukazała się „Niedola młodzieży w szkole galicyjskiej”. Stefania opisała w niej problemy szkolnictwa w Galicji, czyli części ziem polskich znajdującej się pod panowaniem Austrii. W 1908 roku otrzymała oficjalną zgodę na powrót do Warszawy. W tym samym roku wraz ze Stanisławem Michalskim uczestniczyła w międzynarodowym spotkaniu poświęconym wychowaniu w Londynie. Opowiedziała tam o utrudnianiu nauki w polskich szkołach przez władze rosyjskie. Jej wystąpienie wywołało protest przedstawicieli Rosji. Po powrocie, obawiając się aresztowania, przez pewien czas ukrywała się pod nazwiskiem Sierpińska.
Praca społeczna i pomoc więźniom
W latach 1908–1913 działała w Towarzystwie Kultury Polskiej i prowadziła zajęcia w szkołach społecznych. Pomagała więźniom politycznym oraz robotnikom prześladowanym przez władze. Odwiedzała więzienia, przekazywała skargi i starała się poprawić warunki życia uwięzionych. Pisała również artykuły o edukacji i sprawach społecznych. Ukazywały się one m.in. w „Poradniku dla czytających książki”, „Nowych Torach”, „Myśli Polskiej”, „Ogniwie” i „Głosie Nauczycielskim”. Współredagowała czasopisma „Z bliska i z daleka” oraz „W słońcu”. Pomagała wybierać i przygotowywać teksty dla dzieci i młodzieży.
Pomoc potrzebującym podczas I wojny światowej
Podczas I wojny światowej, w latach 1914–1918, Stefania pomagała ludziom, którzy musieli opuścić swoje domy, jeńcom wojennym oraz osobom wracającym do kraju. Organizowała w Warszawie „Gospodę dla uchodźców”. Działała też w Biurze Porad Prawnych dla Uchodźców, gdzie osoby dotknięte wojną mogły uzyskać pomoc w sprawach prawnych.
Działalność i twórczość w niepodległej Polsce
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Stefania nadal pomagała potrzebującym. Podczas rozmów pokojowych w Rydze uczestniczyła w przygotowywaniu list więźniów, którzy mieli zostać wymienieni między stronami konfliktu. W 1921 roku zmarła jej matka. Była to dla Stefanii bolesna strata. W 1924 roku ukazała się pierwsza część „Z tajemnic Ciemnogrodu”, a w 1928 roku – druga. Publikacje dotyczyły spraw szkoły i edukacji. W okresie międzywojennym prowadziła Biuro Pomocy Więźniom Politycznym. Działała także w organizacji „Patronat”, zajmującej się pomocą więźniom. W 1932 roku poważnie zachorowała. Wieloletnia praca, stres i wyczerpanie wpłynęły na jej zdrowie. W 1934 roku ukazała się książka „Na ratunek”. Opowiadała o wyprawie polarnej generała Umberta Nobilego i akcji ratowania jej uczestników. W 1938 roku wydano „Warszawę wczoraj i dziś” – książkę przygotowaną przez wielu autorów pod kierunkiem Stefanii Sempołowskiej. W tym samym roku władze zamknęły prowadzone przez nią Biuro Pomocy Więźniom Politycznym.
Wydanie z 1969 roku od Wydawnictwa Iskry – klasyczna oprawa w tonacji niebiesko-białej z dużym napisem „SOS”
Lata okupacji i ostatnie dni życia
Podczas II wojny światowej, mimo choroby i podeszłego wieku, Stefania nadal pomagała potrzebującym. Organizowała wsparcie dla więźniów i Żydów przebywających w warszawskim getcie. Opiekowali się nią Falscy oraz jej dawna uczennica Aniela Steinsbergowa. W nocy z 28 na 29 września 1942 roku gestapo, czyli niemiecka tajna policja, aresztowało wielu działaczy społecznych. Stefanii również groziło zatrzymanie. Wielu jej przyjaciół straciło wtedy życie.
Stefania Sempołowska zmarła 31 stycznia 1944 roku w Warszawie. W ostatnich chwilach towarzyszyli jej członkowie rodziny i przyjaciele. Została pochowana na warszawskich Powązkach.
Na jej nagrobku widnieje napis: „Stefania Sempołowska 1869–1944. Działaczka oświatowa i nauczycielka. Niestrudzona bojowniczka o prawa więźniów.”
Odwaga i oddanie drugiemu człowiekowi
Stefania Sempołowska odważnie sprzeciwiała się niesprawiedliwości. Broniła swoich przekonań i pomagała innym nawet wtedy, gdy groziło jej za to więzienie.
Mówiła o sobie: „Jestem rewolucjonistką z temperamentu, a tradycjonalistką z upodobania.” Oznaczało to, że chciała zmieniać świat, ale jednocześnie ceniła tradycję.
Jej życie pokazuje, jak wiele można zrobić dzięki wiedzy, odwadze i wrażliwości na potrzeby innych.
Grób Stefanii Sempołowskiej na warszawskich Powązkach – nauczycielki, działaczki oświatowej i patronki Szkoły Podstawowej nr 13 w Pabianicach.
Mogiła znajduje się w otoczeniu innych historycznych grobowców.
Bibliografia:
Michalski S. Społeczna i pedagogiczna działalność Stefanii Sempołowskiej na tle epoki. Warszawa 1973wyd. KiW
Pacholczykowa Alicja– Stefania Aniela Sempołowska Internetowy Polski Słownik Biograficzny
Mortkowicz – Olczakowa H. Panna Stefania Warszawa 1961
Wawrzykowska – Wierciochowa D. Stefania Sempołowska Warszawa 1981
Pod red. Gąsiorowskiej Natalii - Życie i działalność Stefanii Sempołowskiej, PIW, Warszawa 1960 r.